1. Het proces en de verantwoording
De deskundige is een uitstekend onderzoeker: de deskundige weet waar hij het over heeft. Over elke stap in het proces wordt nagedacht. Elke stap kan worden verantwoord: ten opzichte van de onderzoeker zelf, ten opzichte van de partijen en ten opzichte van de rechter. Verantwoord in de zin van: een bewuste keuze van methode en technieken. Hij laat zien nieuwe technieken als een uitdaging te beschouwen, er naar te zoeken en waar mogelijk in de werkwijze te integreren. De onderzoeker kan de interventies uitleggen aan de hand van in de literatuur beschreven processen. Het gaat niet op gevoel. De onderzoeker weet waarom hij faalt en waarom hij slaagt. Voor de goede mediator is deze vaardigheid geen vereiste, voor de onderzoeker wel. Van de onderzoeker wordt bovendien verwacht dat de technieken zodanig ingezet worden dat er, juist in de zeer lastige zaken, een meerwaarde ontstaat: partijen wordt een laatste, maar wel zeer professionele kans geboden er tijdens het onderzoek alsnog op eigen kracht uit te komen. De mediationvaardigheden worden hier gecombineerd met technieken die zijn ontleend aan de psychiatrie en psychotherapie.
2. Specialistische kennis van de juridische leerstukken
Specialistische juridische kennis van het onderwerp, in de sociale zaken vaak het gezag en omgangsrecht, in financiële zaken de leerstukken alimentatie, verdeling, verrekening en pensioenen, is onontbeerlijk. Elementaire kennis is absoluut onvoldoende. Een onderzoeker die aan de rechter gaat rapporteren dient zich de specialistische kennis zodanig te hebben eigen gemaakt dat er bij ieder door partijen gesproken woord een vanzelfsprekende innerlijke toets plaats vindt: dit past in het kader, dit niet. De onderzoeker dient dit kader onmiddellijk te kunnen vertalen in juridisch heldere taal.
3. Luisteren naar kinderen
In het onderzoek dient er, wanneer er kinderen bij betrokken zijn, ruimte te zijn om naar de kinderen te luisteren. In een aantal gevallen is er in de bestaande praktijken tot heden niet met kinderen gewerkt. Het lijkt riskant om van de deskundige te verlangen dat er – binnen een professioneel kader – voor het eerst met kinderen gesproken wordt in een uiterst gecompliceerde zaak.
4. Rapportage
Het lijkt voor de hand te liggen: de deskundige dient vaardig te zijn in rapporteren. De rapporteur weet om te gaan met het spanningsveld tussen bemiddeling en het deskundigenoordeel en advies aan de rechter. Wanneer 1. tot en met 3. goed voor elkaar zijn zal het schrijven van een goed rapport zonder meer mogelijk moeten zijn. Rapportage is een kerntaak van de deskundige.
5. Gronding
Met gronding wordt bedoeld: men staat met beide benen op de grond, men staat stevig in de schoenen. Er is een zekere rust waarneembaar. De onderzoeker straalt vertrouwen uit. Hij blijft boven de materie staan en is tegelijkertijd een goede en volledig aanvaarde gesprekspartner voor de partijen. De rechter ziet hem graag verschijnen. Een zeer lastig en tegelijkertijd belangrijk criterium om te beoordelen. Tijdens de assessmentgesprekken beoordelen de assessoren of de rechtbank of het hof de kandidaat ook echt gaat benoemen.